Приветствую Вас Абитуриент • Регистрация • Вход • RSS
Суббота, 3.12.2016
Загрузка...
Главная » Работы » Рефераты на казахском » Тіл ғылымы, Филология

Неологизмдердің жасалу жолдары
Загрузка...
Жаңа лексикалық бірліктердің жасалуы сол тілде тарихи қалыптасқан белгілі бір сөзжасам модельдері бойынша жүзеге асады. Бұл ретте негізгі сөзжасам проблемаларының бірі сөзжасам модельдерінің немесе тәсілдерінің өніміділігі проблемасы болып табылады.
Қазіргі ағылшын тілінде аффиксация, сөз күрделендіру, конверсия, сөздерді кіріктіру, қысқарту, лексикалық-семантикалық тәсіл, сөздегі дыбыстарды алмастыру және екпінді ауыстыру (фонологиялық тәсіл) және т.б. және т.с.с. жататын көптеген жаңа сөздер жасау тәсілдері бар. Алайда аталған тәсілдердің барлығы бірдей қолданылмайды, және әрқайсысының сөзжасам процесіндегі үлес салмағы да бірдей емес. Туынды сөз және күрделі сөз сияқты тәсілдер жаңа сөз жасауда көп қолданылады.
Туынды сөз және күрделі сөз көмегімен жаңа сөздердің 88% (зерттелген 3000 сөздің) жасалады. Басқалары, мысалға, конверсия, лексика-семантикалық тәсілмен жаңа сөздер аз жасалады, және сөздегі дыбыстарды алмастыру және екпінді ауыстыру тәсілдерін жатқызуға болатын үшіншісінің өнімділігі аз және қазіргі уақытта пайдаланылмайды десек те болады. Осыған байланысты былайша бөлу қабылданған:
• аз өнімді аффикстер
• өнімді
• "абсолютті өнімдімдік" деп аталатын, яғни сөзжасам элементі ретінде аффикс өз қолдану аясында аз шектелген сөз жасам тәсілдері бар аффикстер.
1.Аффикстік неологизмдер.
Аффикстік бірліктер ережеге сәйкес, түгелімен ағылшын тіліндегі сөз жасамдық дәстүрді сақтай отырып, яғни морфологиялық құрылым мен мағына сипатына байланысты тасушы тілге әдеттегідей көшеді. Сондықтан өндірістік неологизмдердің пайда болуы сол сөздің мағынасы толық ашылған сәтте ғана сөздің жаңа екенін аңғарады.
Аффикстік бірліктер Кэннонның [Cannon, 1986] мәліметі бойынша, жаңа сөздердің 24% құрайды. [10,21-22б]
Қазіргі кездегі аффикстердің өзіндік сипаттамасы олардың терминологизациясы, яғни олардың белгілі бір ғылым мен техника саласына тұрақтануы болып табылады. Барлық жаңа жасалған аффикстік сөздердің жартысы ғылым саласына қатысты болып келеді.
Мейілінше белсенді бірліктері физика және биология саласында жаңа терминді сөздердің жасалуына қатысаады. Мысалы, –on жұрнағы (кішкентай ғана бірлік немесе бөлшек) мынадай терминдердің жасалуына қоланылады: gluon физиканың кішкентай жаңа бөлігі, luxon нөл массалы кішкентай бөлшек. Көптеген жаңа энзимдердің ашылуы
–ase (энзим) жұрнағының кең қолдануына алып келді. Алғашқыда жұрнақ diastase терминімен бірге қолданылды. Энзим көміртегін қантқа айналдырады.
Топырақ таксономиясында sol (лат. solum топырақ) жұрнағы топырақтың түрен білу үшін белсенді қолданылады: aridisol (американдық вариантпен) шөлейт топырағы, histosol ылғалды топырақ, vertisol балшықты топырақ , hioxisol тропикалық топырақ.
Префиксалдік бірліктер жартылай префикстер ролінің ұлғайғанын көрсетеді. Белгілі болғандай, жартылай префикстер көбінесе префикстерге қарағанда мағыналық жағынан күрделі болады, сондықтан да көбіне жаңа сөздің мағынасына әсер етеді. Жартылай префикстердің негізгі көзі – латын тілі, француз тілі және грек тілі: acro-, bio-, xeno-, micro-, euro-, tele- және т.б. олардың қолданылуы ғылыми-техникалық саласымен шектеледі. Алайда техникалық жаңалықтардың тұрмыстық тіршілікте қарқынды өрбуіне байланысты жартылай префикстер де жалпы қолданысқа кіреді.
Кейбір жартылай префикстер күрделі сөздерден және фразалы сөздерден мүшеленіп шығады: dial-a (телефон арқылы қызмет көрсетуді білдіреді ) dialphone –ден ,мысалы, dial-a-bus, dial-a-meal; flexi иілгіш,икемді – Ғlexi Van сауда маркасынан. Мысалы:
flexicover, flexinomics, flexiroof. [13,85-86б]
Осылайша қазіргі аффикстік жүйесі жаңа аффикстер мен жартылай аффикстердің пайда болуымен сипатталады.
2. Қолданыстағы сөзге тағы да бір мағына беру. Мысалы, cal l сөзі ағылшын тілінде «атау», «шақыру», «телефон қоңырауы» және т.б. мағынаны білдіреді. Алайда биржалық істің дамуымен бұл сөздің сөздіктерде «колл, опцион колл» (яғни белгілі бір мерзім ішінде алдын ала сыйлықақы төлеу отырып, келісілген баға бойынша бағалы қағаздарды сатып алу құқығы) болды, ал банктік істердің дамуымен – «несие алушыға банктің оның шарттарды бұзуына байланысты несиені мерзімінен бұрын төлеу туралы талап» ретінде тіркелген жаңа мағынасы пайда болды.
3. Сөздердің қосылуы.
Ағылшын тіліндегі сөздердің жасалуының өте ежелгі, жан-жақты және танымал тәсілі - сөздердің қосылуы. Олар нақ осы кезге дейін өзідерінің белсенділіктерін жоғалтқан жоқ: қазіргі ағылшын тілінің жаңа сөздерінің үштен брін – күрделі сөздер алып жатыр. Күрделі неологизмдердің ішінде көбіне екі компонентті құрайтындар кездеседі. Негізгі модельдері болып N + N Þ N; A + N Þ N моделдері қала береді. .
Сөздердің қосылу процесі екі сөздің (екі негіздің) қосылуынан жасалады. Мысалы, carryback – «шығындардың ерте кезеңге ауыстырылуы», citiplus ««Ситибэнк» (АҚШ) банктің клиенттеріне ұсынып отырған құралы». Жаңа күрделі зат есімдік бірліктердің ішінде эндоцентриттіктері де бар: glue-sniffing желімнің исін наркотикалық эффект алу үшін ішке тарту, think-tank ұжымдық ойлау.
Қазіргі уақытта күрделі сөздер мен сөз тіркестернің шектелуі үшін бірнеше критерийлер қатары жүргізілді. Ағылшын мәтіндеріндегі неологизмдерді аудару кезінде негізгі критерийді орфографиялық критерий алады, яғни сөздердің қосарлануынан жасалған жаңа сөздердің дефис арқылы жазылуын немес күрделі сөз ретінде жазылуына аса мән береді:
dividend-right certificate – «дивиденд алу құқығы үшін берілетін сертификат»,
dear-money policy - «жылдық үстемелерді ұлғайту арқылы несиені шектеу»,
fill-or-kill order – «клиенттің қазір орындалуы тиіс брокерге бұйрығы »
сөздер қосылған кезде бірінші сөздің аяғындағы дауысты дыбыс пен келесі сөздің басындағы дауысты дыбыс сәйкес келсе, олардың біреуі түсіріліп жазылады:
net + etiquette = netiquette « Интернетке ақпарат енгізу».
Алайда мұның ереже емес екенін ескеру қажет: Some sections of the American press are upping the case still further by using an even more emotive term «cyberrape», to describe the actions of Jake Baker, a 20-year-old American student. (The Independent, 1998).
Күрделі жасалатын бірліктердің саны жоғарылайды. Негізгі өнімді жұрнақ –er жұрнағы болып табылады:
baby-boomer соғыстан кейінгі демографиялық дағдарыс кезінде туған бала;
page-turner өте қызықты кітап;
all-nighter түнімен толастамайтын нәрсе, мысалы сессия уақытындағы сабақтар.
Күрделі бірліктердің ішінен шылау мен үстеудің көмегімен жасалған сын есемдер мен етістіктердің үлесі бар:
Laid-back әлсіреу, босаңсу,
buttoned-down дәстүрлі, салтқа сай;
spased-out наркотиктің шырамында жүр
turned-on толқулы,
switched- off есін білмейді, ештеңе сезбейді
burned-out, dragged-out шаршаған, сілікпесі шыққан,
tapped-out сенімсіз
Күрделі неологизмдер көпкомпонентті үйлесулермен де сипатталады. В. И. Заботкина көрсеткендей шамамен 500 бірлік үш компоненттерден тұрады:
point-in-time дәл уақыт, нақты уақыт,
middle-of-the-road, поп-музыкаға арналаған
Осындай көп компонентті модельдердің бірі соңғы кездерде line сөзімен келетін сөздер, олар күрделі сөздер мен сөз тіркестерінің соңында орналасады:
straight-line responsibility тікелей жауапкершілік,
dotted-line responsibility екеуге арналған жауапкершілік,
bottom-line соңғы
top-of-the-line ең жақсысы
ball-park figure шашамаланған мәлімет
back-of-the-envelope жеңіл әрі жылдам анықталатын
A ball-park figure is a rough estimate, explains lexicographer Sol Steinmetz, while a back-of-the-envelope sum is one simply or easily arrived at without the need of a pocket calculator.
Осылайша мағыналық жағынан ажыратылатын бір немесе одан да көп бірліктер өз деңгейінде қолданылады.
to nickel-and-dime ұсақ-түйекке көп көңіл бөлу
meat-and-potatoes негізі,
nuts-and-bolts базалық
quick-and-dirty тез тамақтануға болатын жер (бар, кафе)
4. Конверсия.
Конверсия деп сөздің бір сөз таьынан екіншісіне функционалды ауысын білдіреді, яғни бір сөздің бірнеше сөз табының ролінде қолданылуы. Бірақ кейбір ғалымдар конверсияны сөз жасам деп атайды. Мысалы, қазір Интернет желілерінде E-mail me/us to … деген сөздерді жиі кездестіруге болады. Мұндай неологизмдердің мағынасын ашып көрсету қиындық туғызбайды. Синтаксистік контекст етістікке ауысқалы тұрған сөзді анықтауға мүмкіндік береді. E-mail сөзінің мағынасын (электрондв пошта) аударамыз: хабарламаларыңызды электронды поштамен мекенжай бойынша жіберіңіз. [14,87-88б] …
Негізгі модуль N Þ V болып қала береді, осыған байланысты жаңа терминдер жасалады:
Then his telefonino rang, or rather squeaked piercingly... It is impossible to get away from the wretched telefonino wherever you are in Italy. Of all the countries in Europe, only Britain has more mobile telephones. (The Independent, 1998)
Содан соң оның мини-телефоны шылдырлдап, басқаша айтқанда жан айқайы шықты. Италияның қайбір өңірінде болсаңыз да, осы мазасыз телефонна қашып құтыла алмайсыз. Европалық елдердің ішінде ұялы телефондар тек қана Ұлыбританияда көп.
The Soviets had Sputnik, but the Americans had their open-plan kitchen. No contest. (The Independent, 1998)
Кеңес одағы "Спутник" жасады, ал американдықтар ашық түрді асханалар жасады. Бәсекелестіктен тыс.
to back-stroke, to lesion, to polygraph және т.б.
етістіктердің көбі күрделі зат есімдерден жасалады:
to soft-dock от soft-dock стыковка орбитальной станции без посредства механических приемов;
to carpool от carpool жұмысқа дейін немесе дүкенге дейін кезекпен машинаны айдау
red-line от red-line қаланың жеке аудандардың дискриминациясы .
rip-off ұрлық (от to rip-off ұрлау),
workaround (космонавтика термині) сәтсіз ұшқан кездегі альтернативті
give-back, flowback, passalong, buy-off.
collectbles коллекционердің заттары
Әсіресе, зат есімдердің –ic ке аяқталған сын есімдерден жасалуы, мысалы, acrylic, transuranic, tricyclic. Мұндай модельдер медицинада кеңінен қолданылады. autistic, astigmatic, geriatric, prepsychotic.
work-to-rule жұмысшылардың еңбек шартының орындалуын талап етуі.
cents-off төмендеген.
Hyper толқулы, эмоционалды;
maxi үлкен көлемдегі нәрсе.
to frag убивать мүшелендіру ттәсілі,
to psych толқыту
Мысалдар to cassette кассетаны магнитофонға салу
to butterfly көбелек секілді ұшу.
Осылайша конверсиядағы тақырыптың байытылған түсінігі беріледі. .
Мысалы: compulsory сөзі міндетті бағдарлама
to acupuncture инемен емдеу компьютердің жадынан сақталған ақпаратты алу
to access passfail білімгерлерді жүйелі бағалау
military әскери
to summit жоғары деңгейде кездесуге қатысу.
Сөз жасау әдістерінің туындылығын есепке алумен неологизмдерінің толық сыныптамсын Луи Гилберт ұсынған болатын.
Ол мынадай неологизмдердің топтарға бөлудің әдісі бойынша ерекшелеуді ұсынады:
I. Жеке дыбыстар немесе өзіндік кескіндері бар дыбыстардан жасалатын фонологиялық неологизмдер.
Бұл жаңа түзілген сөздерде кейбір жасандылық білінеді. Дыбыстардың ұқсас тіркестері грек немесе латынша тегінің морфемаларымен жиі бір жерден шығады. Мұндай сөздердің мысалдары соңғы он жылдықта ойлап шығарылған полимерлік тал жіптерінің атау қызметін көрсете алады: polysterol, nylon, etc. Немесе физика, химия, оптика, басқа да ғылыми еңбектерде пайдаланылатын терминдер:
Polychromatic – көп түсті
Monochromatic – бір түсті.
Мұндай неологизмдер сол фонологиялық неологизмдер атауына ие.
Бұл топқа одағайлардан құралған сөздер (одағайлар аралық сөздерден неологизмдер) кіреді:
zizz (шолақ түс көру) - ұйқысырап шығарған дыбыстың имитациясы;
to buzz (телефон соғу) - телефон ызылы жұмысының имитациясы.
Неологизмдердің одағайлар аралық сөздердің негізгі қағидасы ретінде - дыбыстар және дауысқа еліктеулердің импликациясы. және ең соңында бұл топқа шартты түрде мынадай жаңа одағайлар жатады:
Yech или yuck – күшті жеркенушілік көрсететін одағай;
Wow – қуаныш, таңдану;
Ouch! – әлсіз аурудан бақыру;
Oops! – адам бірдеңені түсіріп алғанда бақыруы.
ІІ. Кірме сөздер.
Бұл топтың неологизмдері күшті неологизмдер қатарына жатады. Оларға ағылшын тілі үшін тәндер емес ортақ тенденция фонетикалық дистрибуцияларға ие болып табылады. Олар үшін себеп жоқ, морфологиялық мүшелеудің ағылшын тілі үшін ерекше түрге ие болады.
Кірме сөздерді төрт топқа бөлуге болады:
1. Кірме сөздердің өзі. Бұл неологизмдердің негізгі тілі - көзі - француз тілі. Жаңа тенденция африкалық және азиялық тілдерден, әсіресе жапон тілінен енген сөздердің дамуы болып табылады. Бұл санаттың неологизмдері мәдениет төңірегідегі ұғымдарды жиірек береді:
discotheque, cinematheque.
Қоғамдық-саяси өмір:
The Duma – Дума,
Күнделікті тіршілік:
Petit dejeuner- ептеген таңертеңгі тамақ
Ryokan – риокан (дәстүрлі жапон стильіндегі қонақ үй)
Ғылым және техника және тағы басқалар.
2. Бұл топқа варваризмдер жатады - бейімделменген немесе азын-аулық бейімделген, жаңалықтың ең үлкен дәрежесіне қарай айырмашылығы болатын ағылшын тіліндегі бірліктер, мысалы : dolиe vita (ит.), perestroika, glasnost.
3. Үшінші топқа ксенизмдер жатады. Бұл неологизмдер шындықты, өзіне ғана тән ел тұрмысының ерекшелігін көрсететін - акципиентудың өзіне тән емес тілдер көзі, мысалы:
kung-fu (кунг-фу),
ninja – ниндзя,
guro –бутерброд түрі.
Ксенизмдер кірме сөздердің бәрінің 14% құрайды және варваризмдерге қарағанда айтарлықтай жаңалықтың дәрежелеріне ие болады.
4. Көшірме төртінші топтарды қалыптастырады. Соңғы 25 жылда ағылшын тіліндегі мүгедектердің саны кенет азайды. Заботкина көшірме-калька сөздерді қолдануына қарай үш көп қолданатын неологизмге бөледі:
dialogue of the death (от фр. Dialogue des sourds) – қатысушылар бір-бірінің дәлелдеріне пысқырып та қарамайтын пікірталас;
gliding time (от нем. glietzeit)- скользящий график;
photonovel (от исп. photonovelа) – фотосуреттерден тұратын фотороман, роман, әдетте комикстердің стилінде диалог түрінде беріледі. [20,97-100б]
Қысқарту
Қысқартылған неологизмдер ішінде ең көбі бастамашылық аббревиатуралар тобы болып табылады. Көбінесе аббревиацияланудың бұл түріне ғылыми және техникалық терминдері жатады: АТМ (банкомат), GIFT (жасанды туындату әдісі).
Қаралып отырған кезеңнің ағылшын тілі үшін сөз соңының қысқаруы тән: con (conventіon); decaf (decaffeіnated) ол грамматикалық мәні көбіне аналитикалық түрде көрінгендіктен, оның ақпараттылығының төмендігіне байланысты соңғы бөлігінің қысқаруы жағына ағылшын сөзінің құрылымын қайта құрудың жалпы процесінің құралы болуы мүмкін.
Екі сөздің арасында фонемалар қойылатын телескоптық неологизмдердің пайда болу үрдісі күшейіп келеді: edutaіnment (educatіon+entertaіnment) - оқыту ойындары; һorsіculture (һorse+culture) - аттарды өсіру және үйрету. Телескоптық атаулар күрделі сөздер сияқты универбализациялану және рационализациялану үрдісін көрсетеді, бірақ сонымен бірге олардың бөлшектенуі мен дәлелділігі күрделі сөздерге қарағанда төмен дәрежеде, бұл олардың жасырын қысқарған компоненттерінің болуымен түсіндіріледі.
Конверсия - қазіргі ағылшын тіліндегі өнімділігі аса төмен сөз жасам тәсілдерінің бірі. Еркін аударылған неологизмдер жасалатын негізгі модельдер: N>V to crack (компьютерді бұзу) және Adj>N plastіc (кредит карточкасы) болып табылады; сиапты аз болып V>N: browse (Интернетте файлдарды қарау) моделі бойынша еркін аударылған неологизмдерді қалыптастыру табылады. Сөздіктермен префикстер мен жартылай префикстерден сын жасаудың бірегей модельдері тіркелген. Мысалы: mega (едәуір, үлкен, маңызды) сын есімі mega- жартылай префиксінен конверсиялану арқылы жасалған; retro сын есімі retro- жартылай префиксінен конверсиялану арқылы жасалған.
Зерттеу материалында фразеологиялық неологизмдер бірдей емес, экспрессивті емес бірліктермен, көбіне терминологиялық сипатта берілген. Өз құрамы бойынша бұл бірліктер ең алдымен үш компонентті: cold dark matter (галактика аралық кеңістікті толықтыратын зат); level playіng fіeld (тең әріптестік шарттар); personal dіgіtal assіstant (ықшам компьютер). Өзегі зат есім болатын ұқсас көп компонентті сөз тіркестерінің кеңінен пайда болуы зат есімнің іс жүзінде кез келген сөздермен тіркесу қабілеттілігімен тікелей байланысты.
Ағылшын тілі сөздігінің толығу көздері соңғы жылдары адамның белсенді қызметінің барлық саласы болып табылды, әсіресе ғылыми-техникалық (42%) және қоғамдық-саяси (27%) салалар. Басқа тақырыптық топтардағы неологизмдердің пайыздық ара қатынасы былайша көрінеді: бизнес және қаржы (8%); өнер (9%); қоршаған орта (4%); спорт (2%); тұрмыстық салада (9%).[3,72-73б]
Загрузка...


Уважаемый пользователь! Материал может содержать устаревшие данные, ошибки (устаревшую экономическую статистику, утратившую силу закона, нормативные акты и т.п.). Поэтому перед сдачей рекомендуем самостоятельно проверить содержание работ.
Желаем успехов!

Категория: Тіл ғылымы, Филология | Добавил: Admin
Просмотров: 3044 | Загрузок: 0 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 0.0/0

Это может Вас заинтересовать:
Діни экстремизм мен терроризм
Есенжанов Хамза
Қасым Аманжолов
Латын Америка елдері мен Қазақстан арасындағы қатынастар
Ілияс Жансүгіров
Депозиттерді тарту және қайтару есебі
Қазақ фольклористикасы
Адам болам десеңіз (білім сайысы)
Паскаль програмдау тілінің қайталау командалары
Қазақстан Республикасының климаты
Міржақып Дулатов
Қазақстан Республикасындағы жергілікті басқару органдарымен төленетін ...
Ар жақта дүмбірлеген Арынғазы...
ЖИТС-21 ғасыр дерті
Жер планетасы